4 online
Wielkość czcionki

Profilaktyka w pigułce

Rozwój promocji zdrowia w ujęciu historycznym

Promocja zdrowia ma ponad 30-letnią historię. Pierwszym dokumentem, w którym promocja zdrowia została przedstawiona jako kluczowa strategia na poziomie rządowym był raport Lalonde’a z 1974 roku.

Sam termin „promocja zdrowia” został wypracowany podczas Światowego Zgromadzenia Zdrowia w 1977 roku. Następnie definicja promocji zdrowia została zawarta w „Dokumencie dyskusyjnym” opublikowanym przez Regionalne Biuro Światowej Organizacji Zdrowia w Kopenhadze w 1984 roku. Fundamentalne znaczenie dla rozwoju tej idei odegrała I Międzynarodowa Konferencja w Ottawie w 1986 roku, na której została przyjęta Karta Ottawska uznawana za swoistą Konstytucję promocji zdrowia. W ciągu kilku lat od tego wydarzenia rozwinęła się nowa dziedzina nauki o tej samej nazwie. Problematyka promocji zdrowia była przedmiotem zainteresowania coraz większej liczby ludzi, instytucji i innych dziedzin nauki. Poświęcono jej wiele dokumentów, z których najważniejsze to:

  • „Światowa Deklaracja Zdrowia” przyjęta na XXXI Światowym Zgromadzeniu Zdrowia w maju 1998 roku,
  • dokument “Zdrowie 21”, przyjęty przez Europejski Komitet Regionalny ŚOZ we wrześniu 1998 roku, który ustanawia kierunki polityki zdrowia dla wszystkich krajów członkowskich ŚOZ Regionu Europejskiego na następny wiek.

Zwiększenie zainteresowania Unii Europejskiej problematyką promocji zdrowia datuje się na lata 90-te, co znalazło odzwierciedlenie w Traktacie w Maastricht z 1992 roku. Artykuł 129 Traktatu określił dwie dziedziny działań Wspólnoty, tj. zapobieganie chorobom i ochronę zdrowia. Natomiast na mocy Traktatu z Amsterdamu (art. 152) z 1997 r. położono większy nacisk w działaniach UE na zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia i jego poprawę. Jednym z najistotniejszych dokumentów Wspólnoty w zakresie promocji zdrowia była Decyzja Nr 1786/02/EC Parlamentu Europejskiego i Rady Europy z dnia 23 września 2002 roku przyjmująca program działania Wspólnoty w zakresie zdrowia publicznego na lata 2003-2008. Obecnie funkcjonuje Drugi Wspólnotowy Program Działania w Dziedzinie Zdrowia na lata 2008-2013, przyjęty Decyzją NR 1350/2007/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2007 roku. Program ma wspierać i wzbogacać państwowe polityki poszczególnych krajów członkowskich oraz zwiększać solidarność i pomyślność w Unii Europejskiej poprzez ochronę i promocję zdrowia i bezpieczeństwa publicznego (więcej na temat programu znajdziesz w zakładce Dokumenty strategiczne).

Słownik pojęć

Promocja zdrowia

Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (1977) „jest to proces umożliwiający ludziom zwiększenie kontroli nad i w celu poprawy ich zdrowia”. Zarówno Światowa Organizacja Zdrowia jak i Unia Europejska traktuje promocję zdrowia jako jednolity proces działań zmierzający do poprawy i utrzymania ludzkiego zdrowia, na który składają się 3 wzajemnie powiązane ze sobą elementy:

  • edukacja zdrowotna (health education)
  • zapobieganie chorobom (disease prevention), czyli profilaktyka
  • ochrona zdrowia (health protection)
Edukacja zdrowotna Jest to proces kształcenia ukierunkowany na zmianę szkodliwych i promocję prozdrowotnych stylów życia osób, ich rodzin i grup społecznych. Istotą edukacji zdrowotnej jest modyfikowanie zachowań ludzi, nauczenie ich radzenia sobie z różnego rodzaju przeciwnościami oraz ułatwianie podejmowania decyzji w sprawach dotyczących zdrowia. Dostarczając wiedzę i umiejętności oraz zmieniając sposób myślenia o zdrowiu, czynnikach je niszczących i sposobach jego zachowania, ułatwia ludziom podejmowanie decyzji o zmianie zachowań i stylu życia na sprzyjające zdrowiu (za: A. Wojtczak, 2009).
 
Profilaktyka

Jest to całokształt działań mających na celu zapobieganie chorobom przez ich wczesne wykrywanie i leczenie.
Wyróżnia się cztery poziomy profilaktyki odpowiadające różnym fazom rozwoju choroby:

  • wczesna - ma na celu zapobieganie powstawaniu niekorzystnych warunków (społecznych, ekonomicznych, kulturowych) oraz wzorów stylu życia, które przyczyniają się do podwyższania ryzyka chorób. Działania w ramach profilaktyki wczesnej podejmowane są w odniesieniu do całej populacji lub wybranych grup ludności;
  • pierwotna - ma na celu zapobieganie chorobie poprzez kontrolowanie przyczyn i czynników ryzyka. Wykorzystuje dwie strategie działania: adresowaną do populacji – wtedy gdy działania profilaktyczne skupiają się na całej populacji w celu obniżenia średniego ryzyka tej populacji, lub strategię adresowana do osób z podwyższonym ryzykiem - dotyczy osób z grup ryzyka ze względu na ich szczególne narażenie;
  • wtórna - jej celem jest zapobieganie konsekwencjom choroby przez jej wczesne wykrycie i leczenie. Profilaktyka wtórna trafia na okres między początkiem choroby a normalnym okresem diagnozowania. Dla jej powodzenia konieczna jest obecność w naturalnej historii choroby fazy wczesnej, w której chorobę łatwo rozpoznawać i leczyć pod warunkiem, że można zapobiec dalszemu jej rozwojowi lub zwolnić jej przebieg. Profilaktyka wtórna wykorzystuje przesiewowe badania skryningowe;
  • trzeciej fazy - działania w kierunku zahamowania postępu choroby oraz ograniczenia powikłań. Jej celem jest ograniczenie niesprawności, inwalidztwa i dolegliwości spowodowanych istniejącymi odchyleniami od stanu zdrowia, a także promowanie wśród pacjentów właściwych metod leczenia.
Badanie przesiewowe (skrining)

Jest to postępowanie polegające na wczesnym wykryciu w populacji nierozpoznanych chorób lub stanów patologicznych za pomocą stosowanych masowo, prostych testów diagnostycznych. Testy skriningowe dzielą osoby prawdopodobnie zdrowe od tych, u których prawdopodobnie występuje choroba. Należy przy tym pamiętać, że skrining jest tylko badaniem wstępnym, więc nie może być traktowany jako diagnoza.

 

Nie wszystkie choroby można wykrywać za pomocą badań przesiewowych, dlatego przed wdrożeniem programu skriningowego należy sprawdzić czy spełnia on następujące kryteria:

 

dotyczy choroby, która:

  • stanowi znaczny problem (powoduje ciężkie uszkodzenia zdrowia lub występuje w populacji bardzo często)
  • znana jest jej historia naturalna
  • często występują w niej stadia przedkliniczne (podjęcie leczenia we wczesnej fazie powinno znacznie obniżać umieralność i chorobowość)
  • jest długi okres między pierwszymi oznakami choroby a jej pełnym obrazem (choroba musi mieć stosunkowo długi okres przebiegu, tak aby można było zastosować skrining, zanim zostanie ona wykryta normalną drogą w wyniku występujących objawów.

zastosowany test diagnostyczny jest:

  • czuły i swoisty (czyli charakteryzuje się trafnością tzn. poprawnie rozdziela osoby badane na grupy osób z chorobą i bez niej).
  • prosty i tani
  • bezpieczny i akceptowany
  • wiarygodny

diagnoza i leczenie choroby wykrytej w badaniu przesiewowym:

  • łatwa i dokładna
  • dostępny jest skuteczny, akceptowany i bezpieczny sposób leczenia (należy wziąć pod uwagę dostępność do dalszej diagnostyki i leczenia. Metoda leczenia proponowana osobom, które wzięły udział w skriningu musi być przez nie akceptowana i bezpieczna, ponieważ gdy leczenie nie jest skuteczne, wczesna diagnoza wydłuży tylko okres świadomości choroby.
Ochrona zdrowia Stanowi zbiór działań, w tym głównie politykę zdrowotną, która ma wpływać na ułatwianie dokonywania indywidualnego wyboru tego co lepsze z punktu widzenia poprawy i zachowania zdrowia, na dokonywanie zmian w środowisku życia, nauki i pracy, zmian w zakresie indywidualnego ryzyka zdrowotnego i odporności na czynniki szkodliwe oraz na rozwijanie technologii nieszkodliwych dla zdrowia. Wymienione cele ochrony zdrowia to cele polityki zdrowotnej, które powinny opierać się na określonych mechanizmach do których należą: ustanawianie prawa i wspierających prawo przepisów fiskalnych, ustalanie zasad tworzenia polityki ukierunkowanej na zdrowie pozytywne i zapobieganie chorobom (za: Karski, 2003)

Opracowanie własne na podstawie:
1. A. Wojtczak; Zdrowie publiczne wyzwaniem dla systemów zdrowia XXI wieku; PZWL; Warszawa; 2009
2. J. B. Karski; Praktyka i teoria promocji zdrowia. Wybrane zagadnienia; CeDeWu; Warszawa; 2003
3. R. Beaglehole, R. Bonita, T. Kjellstöm; Podstawy epidemiologii; Łódź; 2002

Projekt i wykonanie:Projektowanie i tworzenie stron www